فوریت پزشکی یاسوج

انواع سمها با توجه به حالتشان از راههاي مختلف وارد بدن مي شوند. بطور كلي راههاي  ورود سم به بدن عبارتند از :

1-      گوارشي      

2-      تنفسي      

3-       جذب پوستي       

4-       تزريقي

مسموميت ها ي گوارشي

وقتي ماده سمي از راه دهان وارد بدن مي شود با توجه به قدرت و نوع سم مصرف شده، بعد از مدتي شروع به ايجاد علائم و نشانه هايي در شخص مي كند كه اين علائم با توجه به نوع سم ،  نسبت سم مصرفي به جثه شخص و طول مدتي كه سم خورده شده متغير است. در محيط ما مواد بسياري وجود دارند كه مي توانند موجب مسموميت از راه گوارشي گردند ، اين مواد به پنج دسته قابل تقسيم مي باشند و عبارتند از :

•  مسموميت غذائي         

•  مواد شيميايي سوزاننده

•  داروها       

• مواد نفتي    

•  گياهان سمي

در هنگام مسموميت با هر كدام از مواد ، علائم خاص آن ظاهر مي شود كه ما مي توانيم تا حدودي نوع سم رااز روي علائم تشخيص دهيم. لازم به ذكر است كه بيشترين موارد مسموميت گوارشي بوسيله داروهاي موجود در خانه و نيز مواد نفتي ايجاد مي شود ، به همين علت بايد در مورد نگهداري مواد مذكور دقت عمل بيشتري بعمل آورد.

 اقدامات و كمكهاي اوليه :

اصول كلي اين اقدامات بر اساس بازكردن راههاي هوايي و برقرارنمودن تنفس ، گردش خون و رقيق كردن سم بدون تلف كردن وقت و رساندن مريض به مركز پزشكي مجهز مي باشد.

1.  از باز بودن مجاري تنفسي ، برقراري تنفس و ضربان قلب اطمينان حاصل كنيد .

2.  بوسيله واداركردن مسموم به خوردن مقداري آب يا شير سم را رقيق كنيد.(بغير از مشتقات نفتي)

3.  مريض را وادار به استفراغ كنيد .(بغير از مشتقات نفتي و اسيد و قليا ها)

4.  نكته مهم :  البته توجه داشته باشيد كه ودربه استفراغ كردن را در مواقع مسموميت با نفت و مواد اسيدي و قليايي انجام ندهيد .

5.  وضعيت بيمار بايد بگونه اي باشد كه از برگشت مواد استفراغ شده به داخل ريه ها جلوگيري كند

مسموميتهاي گوارشي ميكروبي :

بوتوليسم:  اين نوع مسموميت نادر است اما در 60 درصد موارد به مرگ مي انجامد.تشخيص سريع و مراقبت لازم مي تواند ميزان مرگ و مير را به ميزان 10تا 15 درصد كاهش دهد . اين سم كه از باكتري كلستريديوم بوتولوئيد ترشح مي شود ، مانع از ارسال پيام هاي محيطي به عضلات مي گردد و به ضعف شديد ، فلج و مرگ مي انجامد .متاسفانه اين سم هيچ طعم و مزهاي ندارد و بيماران بدون اطلاعات وجود آن در ماده غذايي ، اقدام به صرف آن مي كنند.

نشانه هاي بيماري معمولا تا 24 ساعت پس از مصرف سم ظاهر نمي شوند و پس از آن نشانه ها و علايم زير به ترتيب و به تدريج آغاز مي گردند :

1-      خشكي دهان                                   

2-      محدوديت حركات چشم                                  

3-      گلو درد                                             

4-      مردمك هاي گشاد 

5-      عدم تطابق در چشم و ايجاد دوبيني     

6-       فلج عضلات تنفسي

7-      خستگي شديد                                

8-       از بين رفتن رفلكس هاي بدن

9-      اشكال در صحبت كردن و بلع               

10-   اختلال شديد تنفسي

11-   فلج

منبع اصلي سم بوتوليسم ، غذاهاي كنسرو شده تاريخ گذشته  كه قبل از مصرف خوب حرارت نديده اند. به تازگي مشاهده شده كه 42 درصد موارد گزارش شده ناشي از غذاهاي رستوراني بوده اند.

اقدامات و كمكهاي اوليه :

1-      وادار به استفراغ كردن                             

2-      دادن اكسيژن با فشار زياد در صورت شك به فلج عضلات تنفسي

3-      دادن سفيده تخم مرغ

4-      رسانيدن بيمار به مركز درماني

5-      تجويز ضد سم توسط پزشك

مسموميتهاي تنفسي

گازهاي سمي اساساً منواكسيد كربن و گازهاي جنگي و بخارهاي ناشي از مايعات فرار (چون نفت، بنزين، مايعات سبك، سريشهاي پلاستيكي، سقز و رنگها) مي باشند كه سالانه تلفات جاني زيادي دراثر مسموميت را فراهم سازند بعنوان مثال :

1-      منواكسيد كربن و دي اكسيد كربن ناشي از سوختن ذغال (در كرسي و بخاري) و يا اگزوز ماشينها .

2-      گازهاي آمونياك و دي اكسيد گوگرد و كلر مورد مصرف در يخ سازيها و تصفيه آب .

3-      گازهاي بيهوش كننده مثل اتر، كلرفرم، اكسيد نيترو و غيره .

اقدامات  و كمكهاي اوليه :            

1.       دور كردن مسموم از منبع سم   

2.       برقراي و كنترل تنفس

3.      شل كردن لباسهاي شخص مسموم   

4.      انتقال به مركز درماني

توجه : بدليل خطر مسموميت امدادگر، در صحنه آلوده به گازهاي سمي حفاظت شخصي در جلوگيري ازمسموميت تنفسي حائز اهميت است .

مسموميتهاي تما سي

سمهاي جذب شونده از طريق پوست معمولاً موجب تحريك يا آسيب محل جذب مي شوند . هرچند دربعضي موارد ممكن است سم با آسيب كم يا بدون آسيب جذب پوست شود اما چنين مواردي نادراست . براي تعيين نوع سم مي توان از خود مسموم كمك گرفت و يا وسايل موجود در اطراف مسموم را جهت يافتن نوع سم بررسي كرد .

اقدامات و كمك هاي اوليه در مسموميت تماسي غير گياهي:

در برخورد با چنين مسموميتي، فرد رااز منشاء سم دور كرده و محل با استفاده ازآب فراوان به مدت حد اقل 20دقيقه شستشو داده شود سپس لباس هاي الوده فرد مصدوم را درآورده و پس از شستشوي دوباره مسموم ه مركزدرماني منتقل گردد .

 اقدامات و كمك هاي اوليه در مسموميت تماسي گياهي :

اين نوع خطرناك تر از مورد قبل است در برخورد با چنين مسموميتي، فرد رااز منشاء سم دور كرده و محل با استفاده ازآب  فراوان و يا الكل رقيق شستشو داده شود سپس لباس هاي الوده فرد مصدوم را درآورده و پس از شستشوي دوباره مسموم به مركز درماني منتقل گردد.

مسموميتهاي تزريقي 

گزش حشرات :

      حشرات در گزش بدن انسان چون معمولاً علائم حادي را ايجاد نمي كنند و فقط موجب قرمزي، خارش، سوزش و تورم محل گزش، به طور جزئي مي گردد، لذا اقدامات ما فقط منحصربه درآوردن نيش حشره (اگر در محل گزش مانده باشد) و گذاشتن يك كيسه يخ روي محل گزش محدود مي گردد تا از درد و التهاب آن كاسته شود . در صورت شديد بودن علائم فرد را هرچه سريعتر بايد به پزشك يا مركز درماني مجهز رساند . البته لازم به تذكراست كه در مورد حشرات خطرناك مثل رتيل وعقرب بايد همچون مارگزيدگي كه توضيح آن در پي مي آيد برخورد كرد .  

زنبور گزيدگي

بسيار شايع است ولي معمولاً خطرناك نمي باشد . اما در صورت متعدد بودن تعداد نيش ها يا بروز حساسيت هاي شديد ( آنا فيلاكسي ) مي تواند كشنده باشد . سابقه گزش در افراد حساس يك نكته منفي است و خطر بروز حساسيت هاي شديد ( آنا فيلاكسي ) را افزايش مي دهد . همچنين گزيدگي در ناحيه سر و صورت نيز خطرناك است و مي تواند باعث ايجاد تورم در اين نواحي و انسداد راه هاي هوايي گردد .

علايم و نشانه ها

•      مشاهده ي سوراخ محل نيش و گاهي خود نيش در محل گزش

•      وجود درد ، سوزش ، قرمزي يا تورم در محل گزش

•      بروز علايم مسموميت مثل كاهش فشار خون ، كهير ، ...

كمك هاي اوليه

•      ارزيابي صحنه حادثه ، دور كردن يا پرهيز از خطر و درخواست كمك در صورت لزوم

•      ارزيابي اوليه مصدوم ، انجام مراحل ABC و ديگر كمك هاي اوليه ضروري در صورت لزوم

•      در صورت وجود نيش در محل گزش آن را به آرامي خارج كنيد . براي اين كار از موچين ، پنس ، منقاش يا وسايل مشابه استفاده كنيد زيرا فشار اعمال شده در حين كار مي تواند باعث خروج باقيمانده سم از نيش و ورود آن به بدن بيمار گردد .

•      محل گزش را با آب سرد و صابون بشوييد .

•      زيور آلات ، ساعت ، لباس هاي تنگ و ... از اندام مبتلا خارج كنيد .

•      كمپرس آب سرد باعث كاهش درد ، تورم و قرمزي محل گزش مي گردد .

•      گذاشتن خمير درست شده از جوش شيرين و آب نيز مي تواند باعث كاهش درد در محل گزش گردد. در صورت مشاهده علايمي كه دلالت بر شديد بودن و اكنش هاي حساسيتي دارند ، مثل كهير منتشر بدن ، نفس تنگي ، كاهش فشار خون , خس خس سينه ، كبودي لب ها (سيانوز ) و ... بايد مصدوم را هرچه سريع تر به نزديك ترين مركز درماني منتقل كنيد .

رطيل ها

بعضي از سموم رطيلها مانند سم رطيل بيوه سياه , روي انتقال عصبي - عضلاني اثر مي كنند . در حاليكه برخي ديگر فقط منجر به نكروز نسجي مي شوند .

سم رطيل بيوه سياه , باعث افزايش آزاد شدن استيل كولين در محل تماس عصبي عضلاني مي شود . اين رطيل به رنگ سياه زغالي براق با شكم قرمز ( به شكل ساعت شني ) , به طول 1 تا 5 سانتي متر است .

تظاهرات باليني شامل :

 درد بي حس كننده و مبهم در اندام گرفتار , سفتي عضلات اندام آسيب ديده , سردرد , سرگيجه , خيزپلك , التهاب ملتحمه , بثورات و خارش جلدي , تهوع و استفراغ , تعريق و جاري شدن بزاق , ضعف و در موارد شديد , افت فشار خون و تغييرات الكتروكارديوگرام مشابه مسموميت با ديگوكسين است . جهت درمان و رفع سفتي عضلات , بايد از 10 تا 20 ميلي متر محلول گلوكونات كلسيم 10 % استفاده نمود .

مارگزيدگي :

       مارگزيدگي از مواردي است كه خيلي بايد در مورد آن هوشيارانه و با دقت عمل كرد چرا كه هر گونه غفلت ممكن است منجر به عوارض خطرناكي براي فرد مسموم شود . مارها انواع گوناگوني دارند كه از اين بين تنها تعداد معدودي سمي و خطرناك هستند . به ياد داشته باشيد كه حتي مارهاي سمي نيز تنها براي دفاع از خود يا به قصد شكار از نيش و سم خود استفاده مي كنند .

مارهاي سمي به2 گروه بزرگ تقسيم مي شوند :

   1- خانواده ي مارهاي مرجاني شامل مار مرجاني , كبري , ماهبا و غيره

   2- خانواده ي ا فعي ها از جمله ا فعي , مارزنگي و غيره

نكته : هرگونه مارگزيدگي را بايد سمي تلقي كرد مگر خلاف آن ثابت شود .

بنابراين لازم است مصدوم را حتماً و در اسرع وقت به مراكز درماني منتقل كنيم تا تحت مراقبت هاي لازم قرار گيرد .

همانطور كه ميدانيد كليه مارها سمي نبوده ودر واقع به دو دسته سمي و غير سمي تقسيم مي شوند . مارهاي سمي خود از نظر ميزان سمي بودن يكسان نبوده و با هم فرق دارند . همچنين از نظر شكل ظاهر نيز مارهاي سمي و غير سمي تفاوتهاي آشكاري دارند كه برخي از آنها در جدول آورده شده اند .

مارهاي سمي و غير سمي تفاوتهايي دارند كه از جمله آنها مي توان به موارد زير اشاره كرد :

•     مردمك چشم مارهاي سمي به صورت بيضي ( خطي ) و شبيه مردمك چشم گربه است . ولي مردمك چشم مارهاي غير سمي گرد و مدور است . نكته : مار مرجاني كه از خطرناك ترين مارهاي سمي است مردمك مدور دارد .

•      سر مارهاي سمي مثلثي شكل است و با بدن ما زاويه دارد , ولي سر مارهاي غير سمي به صورت نيمه بيضي است و در واقع بدن مارهاي غير سمي شبيه كرم خاكي است . نكته : سر مار مرجاني مثلثي نبوده ولي اين مار از انواع سمي است .

•     مارهاي سمي براي نيش زدن از دو دندان نيش استفاده مي كنند و محل گزش معمولاً با يك يا دو سوراخ ( يا زخم ) مشخص مي شود . اما در مارهاي غير سمي دندانها متعدد هستند و در دو رديف هلالي قرار مي گيرند .

•      حلقه هاي دم مارها در انواع سمي منفرد است , ولي در مارهاي غير سمي به صورت يك رديف دوتايي در كنار هم ديده مي شود .

•      در پايين چشم مارهاي سمي , يك حفره ي كوچك وجود دارد كه در مارهاي غير سمي ديده نمي شود .

 علي رغم وجود اين تفاوتها تشخيص گزش سمي از غير سمي به سرعت و آساني ممكن نيست و همان طور كه گفته شد هر مارگزيدگي را بايد خطرناك تلقي كرد , مگر خلاف آن ثابت شود .

علائم و نشانه ها و بررسي بيمار :

•      مشاهده مار

•      مشاهده ي سوراخ يا زخم در محل نيش زدگي .

•      درد در محل گزيدگي , درد و سوزش شديد است .

•      تورم , با گذشت زمان , تورم به سمت قسمت مركزي اندام و به طرف تنه ي فرد پيشرفت مي كند .

•      قرمزي پوست و بروز تاول

•      قرمزي و تورم عروق لنفاوي در عضو گزيده شده و پيشرفت اين قرمزي و تورم به سمت قسمت هاي مركزي بدن . لبه هاي اين ناحيه بسيار دردناك و نسبت به لمس حساس مي باشند .

•      تهوع , استفراغ , سرگيجه و احساس ضعف

•      كاهش فشار خون